Het zwarte uiterlijk met de donkere violetblauwe vleugels maakt het zeer makkelijk om deze bij te herkennen. Doordat de Blauwzwarte houtbij de grootste bij van België is valt ze echt op als ze langs komt gevlogen. Het mannetje onderscheid zich met een geelbruine ring op de top van zijn antennes. Zowel de mannetjes en vrouwtjes overwinteren gezamenlijk in holtes van dood hout of in boomstammen. De vrouwtjes gebruiken de houtsnippers van het dode vaste hout als tussenwanden van de nestgangen.
Meestal verkiezen ze fruitsoorten voor deze nestplaatsen zoals de pruim, kers en ook soms de berk. De laatste jaren wordt de blauwzwarte houtbij meer waargenomen. Zo waren er in 2015 maar 9 waarnemingen terwijl in de jaren erna de aantallen al stegen tot ongeveer 30 waarnemingen.