Hoe leiden we de imkers van morgen op?
Bereiken onze opleidingen vandaag nog de imkers van morgen?
Voorwoord
Opleiding vormt één van de belangrijkste fundamenten van een sterke imkerij.
Elke imker zet ooit een eerste stap. Voor velen gebeurt dat via een starterscursus, een praktijkopleiding of een eerste kennismaking met een lokale vereniging. Tijdens die eerste leerervaringen worden kennis, vaardigheden en attitudes opgebouwd die vaak jarenlang bepalend blijven voor de manier waarop iemand imkert.
Daarom investeert de Vlaamse overheid al vele jaren in de opleiding van imkers. Via subsidies worden zowel starterscursussen als korte vormingen ondersteund. Het doel daarvan is duidelijk: imkers toegang geven tot kwaliteitsvolle kennis en hen ondersteunen bij de uitdagingen waarmee zij geconfronteerd worden.
Maar net zoals de imkerij zelf verandert, verandert ook de wereld van opleiding en kennisdeling.
Nieuwe generaties leren anders. Digitale informatie is overal beschikbaar. Wetenschappelijke inzichten evolueren voortdurend. En uitdagingen zoals bijengezondheid, biodiversiteit, klimaatverandering en de Aziatische hoornaar vragen om actuele en betrouwbare kennis.
Dat maakt de vraag belangrijker dan ooit:
Hoe zorgen we ervoor dat iedere Vlaamse imker toegang heeft tot kwaliteitsvolle opleiding, ongeacht waar hij woont of via welke organisatie hij zijn opleiding volgt?
Met dit tweede deel van ons informatie- en participatietraject willen we daarom samen kijken naar hoe de vorming van imkers vandaag georganiseerd wordt, welke sterktes aanwezig zijn en welke uitdagingen zich aandienen voor de toekomst.
Niet om bestaande structuren te beoordelen, maar om inzicht te creëren en het gesprek open te trekken.
Want sterke imkers beginnen bij sterke opleidingen.
Hoe wordt de vorming van imkers vandaag georganiseerd?
De Vlaamse overheid ondersteunt de vorming van imkers via twee belangrijke pijlers.
Enerzijds zijn er de starterscursussen voor beginnende imkers. Anderzijds worden ook permanente vormingen ondersteund, zoals lezingen, studiedagen, praktijkdagen en gespecialiseerde bijscholingen.
Voor de startersopleidingen werden binnen het Praktijkcentrum Bijen eindtermen vastgelegd. Deze eindtermen beschrijven welke kennis en vaardigheden een beginnende imker idealiter verwerft tijdens zijn opleiding.
De praktische organisatie van deze opleidingen gebeurt via meerdere vormingscentra en lokale imkerverenigingen verspreid over Vlaanderen.
Dankzij dit systeem krijgen jaarlijks vele nieuwe imkers de kans om hun eerste stappen binnen de imkerij te zetten.
Een sterk engagement binnen de sector
De Vlaamse imkerij mag trots zijn op de vele vrijwilligers, lesgevers, praktijkbegeleiders en organisaties die zich inzetten voor opleiding en kennisdeling.
Lokale verenigingen investeren al jarenlang in de begeleiding van nieuwe imkers. Ervaren lesgevers delen hun kennis met nieuwe generaties. Onderzoekers en experten brengen nieuwe inzichten naar het werkveld.
Zonder deze inzet zou de huidige opleidingswerking onmogelijk zijn.
Dat engagement vormt één van de grote sterktes van de Vlaamse imkerij.
Wetenschappelijke kennis evolueert sneller dan ooit
De imkerij van vandaag verschilt sterk van die van enkele decennia geleden.
De voorbije dertig tot veertig jaar werd wereldwijd veel wetenschappelijk onderzoek verricht rond bijengezondheid, varroabestrijding, voeding van bijen, genetica, bestuiving, biodiversiteit en het gedrag van honingbijen. Ook nieuwe uitdagingen zoals de Aziatische hoornaar, klimaatverandering en veranderende landschappen vragen voortdurend nieuwe inzichten.
Dat creëert een belangrijke uitdaging voor elke vorm van opleiding.
Kennis die twintig of dertig jaar geleden als correct werd beschouwd, wordt vandaag soms aangevuld, bijgestuurd of zelfs vervangen door nieuwe inzichten. Dat is geen teken dat vroegere lesgevers fout waren, maar wel een logisch gevolg van voortschrijdende wetenschap.
Net daarom wordt permanente actualisering van opleidingen, zowel voor imkers als voor lesgevers, steeds belangrijker.
Binnen de Vlaamse imkerij beschikken we over veel ervaren lesgevers met een enorme praktijkkennis. Tegelijk rijst de vraag hoe we ervoor zorgen dat nieuwe wetenschappelijke inzichten voldoende snel hun weg vinden naar cursussen, lesmateriaal en praktijkbegeleiding.
Een toekomstgericht opleidingssysteem heeft nood aan een sterke wisselwerking tussen praktijkervaring, wetenschappelijk onderzoek en pedagogische kwaliteit. Die combinatie biedt de beste garantie dat nieuwe imkers niet alleen leren wat vroeger werkte, maar ook voorbereid zijn op de uitdagingen van morgen.
De vraag is dan ook niet of ervaring of wetenschap belangrijker is. Beide zijn essentieel. De uitdaging bestaat erin om beide sterker met elkaar te verbinden.
De uitdaging van kwaliteitsbewaking
Om de kwaliteit van startersopleidingen te ondersteunen werden eindtermen ontwikkeld die beschrijven welke basiskennis een beginnende imker zou moeten verwerven.
In de praktijk beschikken de diverse opleidingsorganisaties echter over een zeer ruime vrijheid in de manier waarop zij deze opleidingen invullen.
Dat biedt ruimte voor eigen accenten en lokale expertise, maar zorgt er ook voor dat opleidingen soms sterk van elkaar kunnen verschillen qua inhoud, diepgang, praktijkervaring en studieduur. De ene opleiding is dus de andere niet.
Daarnaast bestaan er naast de gesubsidieerde opleidingen ook talrijke andere initiatieven. Lokale groepen, individuele imkers en commerciële aanbieders organiseren eveneens cursussen en introductietrajecten.
Deze diversiteit vergroot het aanbod binnen de sector, maar roept ook grote vragen op.
Welke kennis mag een beginnende imker verwachten van een basisopleiding?
Hoe zorgen we ervoor dat kwaliteitsvolle kennis overal voldoende toegankelijk blijft?
En hoe kunnen kwaliteit en toegankelijkheid hand in hand blijven gaan?
De rol van de lesgever
Een kwaliteitsvolle opleiding staat of valt met de kwaliteit van de lesgever.
Vakinhoudelijke kennis is daarbij belangrijk, maar ook didactische vaardigheden, praktijkervaring en het vermogen om complexe informatie begrijpelijk over te brengen spelen een cruciale rol.
De Vlaamse imkerij beschikt gelukkig over veel deskundige lesgevers en experten. Toch vraagt het delen van kennis een aanzienlijke investering van tijd en engagement.
Voorbereiding, verplaatsingen en avondactiviteiten vragen inspanningen die vaak grotendeels gedragen worden vanuit vrijwillig engagement.
Daarom is het belangrijk dat de expertise die binnen de sector aanwezig is maximaal wordt benut en behouden blijft voor toekomstige generaties imkers.
Bereiken we de imkers van morgen?
Naast de inhoud van opleidingen verandert ook het profiel van de cursist.
Veel verenigingen merken dat nieuwe imkers andere verwachtingen hebben dan vroeger. Zij combineren hun hobby vaak met een druk professioneel en gezinsleven en maken intensief gebruik van digitale informatiekanalen.
Klassieke voordrachten en verenigingsactiviteiten vervullen nog steeds een belangrijke sociale rol binnen de sector maar de jongere imker haakt hier veelvuldig op af.
De uitdaging bestaat erin beide werelden met elkaar te verbinden.
Hoe maken we opleidingen aantrekkelijk voor nieuwe generaties?
Hoe benutten we digitale mogelijkheden zonder de waarde van praktijkervaring te verliezen?
En hoe zorgen we ervoor dat actuele kennis zoveel mogelijk imkers bereikt?
Een versnipperd vormingslandschap
De Vlaamse overheid ondersteunt vandaag verschillende vormingscentra binnen de sector.
Historisch heeft dit model ervoor gezorgd dat meerdere organisaties konden bijdragen aan de opleiding van imkers.
Tegelijk zien we dat de beschikbare middelen onder druk staan, terwijl de verwachtingen rond kwaliteit, actualisering van lesmateriaal, ondersteuning van lesgevers en bereik van nieuwe doelgroepen blijven toenemen.
Daardoor ontstaat een belangrijke beleidsvraag!
Hoe kunnen de beschikbare middelen zo efficiënt mogelijk worden ingezet ten voordele van de Vlaamse imker?
Daarnaast stellen we vast dat het opleidingsaanbod geografisch niet overal gelijk verdeeld is. In sommige regio’s worden meerdere cursussen georganiseerd, soms door verschillende organisaties naast elkaar. In andere regio’s is het aanbod zeer beperkt.
Dit roept vragen op over toegankelijkheid, spreiding en samenwerking.
Hoe zorgen we ervoor dat elke kandidaat-imker, ongeacht zijn woonplaats, toegang heeft tot kwaliteitsvolle opleiding?
En hoe kunnen expertise, lesmateriaal en beschikbare middelen zo optimaal mogelijk worden ingezet?
Een gesprek over de toekomst van de imkeropleiding
Wanneer we kijken naar de uitdagingen waarmee de Vlaamse imkerij vandaag geconfronteerd wordt, rijst ook een bredere beleidsvraag.
Hoe zorgen we ervoor dat toekomstige generaties imkers beschikken over voldoende kennis en vaardigheden om verantwoord met bijen aan de slag te gaan?
De Vlaamse overheid heeft de voorbije jaren belangrijke inspanningen geleverd door opleidingen te ondersteunen, eindtermen vast te leggen en samenwerking binnen het Praktijkcentrum Bijen te stimuleren. Deze initiatieven vormen een waardevolle basis voor de verdere ontwikkeling van de sector.
Tegelijk stellen we vast dat de context sterk verandert. De beschikbare middelen staan onder druk, het opleidingsaanbod is sterk versnipperd, nieuwe generaties leren op een andere manier en de uitdagingen binnen de imkerij worden steeds complexer.
Dat roept vragen op die niet alleen de sector, maar ook de overheid aanbelangen.
Welke kennis en vaardigheden mag de samenleving verwachten van iemand die start met het houden van bijen?
Hoe kunnen kwaliteit en toegankelijkheid van opleidingen verder versterkt worden?
Hoe zorgen we ervoor dat publieke middelen maximaal bijdragen aan kwaliteitsvolle vorming voor alle Vlaamse imkers?
En hoe bouwen we een opleidingsmodel dat niet alleen inspeelt op de uitdagingen van vandaag, maar ook voorbereid is op die van morgen?
Het Vlaams Bijeninstituut pleit niet voor meer regels omwille van de regels. Wel geloven wij dat het zinvol is om samen met de sector, onderzoeksinstellingen en de overheid na te denken over een toekomstgericht vormingsmodel waarin kwaliteit, bereik, samenwerking en toegankelijkheid centraal staan.
Misschien ligt de belangrijkste vraag daarbij niet in hoeveel opleidingen we organiseren, maar in hoe goed we toekomstige imkers voorbereiden op hun rol binnen een snel veranderende samenleving.
Een sterke imkerij begint immers niet bij structuren of organisaties, maar bij goed opgeleide imkers.
De plaats van professionele imkerij binnen het Vlaamse opleidingslandschap
De Vlaamse imkerij wordt vandaag in hoofdzaak gedragen door hobby-imkers en vrijwilligers. Tegelijk groeit de belangstelling voor een meer professionele of semi-professionele vorm van bijenhouderij, waarbij imkers niet alleen instaan voor bestuiving en biodiversiteit, maar ook economische activiteiten ontwikkelen rond honingproductie, koninginnenteelt, bestuivingsdiensten, educatie, bijenproducten of gespecialiseerde dienstverlening binnen de sector.
De competenties die hiervoor vereist zijn, verschillen echter in belangrijke mate van de kennis die traditioneel in startersopleidingen aan bod komt.
Naast de klassieke imkertechnische vaardigheden vragen professionele activiteiten immers bijkomende expertise rond onder andere:
- bedrijfsvoering en ondernemerschap;
- voedselveiligheid en traceerbaarheid;
- wetgeving en regelgeving;
- productverwerking en etikettering;
- marketing en afzetkanalen;
- economische rendabiliteit;
- gespecialiseerde teelttechnieken;
- risicobeheer en bedrijfscontinuïteit;
- bestuivingsdiensten en landbouwsamenwerking.
In verschillende Europese landen bestaan daarom afzonderlijke opleidingstrajecten of specialisatietrajecten voor professionele imkers en kandidaat-professionele imkers.
Ook binnen Vlaanderen kan het zinvol zijn om te onderzoeken of een meer gedifferentieerd opleidingsaanbod wenselijk is, waarbij een duidelijk onderscheid wordt gemaakt tussen basisvorming voor hobby-imkers en gespecialiseerde trajecten voor wie een professionele activiteit wenst uit te bouwen.
Een dergelijke aanpak hoeft geen tegenstelling te creëren tussen hobby- en beroepsimkers. Integendeel, beide groepen vervullen een belangrijke en complementaire rol binnen de sector. Terwijl hobby-imkers vaak een cruciale bijdrage leveren aan lokale biodiversiteit, educatie en maatschappelijke betrokkenheid, kunnen professionele imkers een belangrijke rol spelen in innovatie, kennisontwikkeling, productie en economische verankering van de sector.
Een specifiek opleidingstraject voor professionele imkers kan bijdragen aan een verdere professionalisering van de Vlaamse bijensector en tegelijk nieuwe kansen creëren voor ondernemerschap, specialisatie en samenwerking met landbouw, onderzoek en overheid.
De vraag of Vlaanderen nood heeft aan een dergelijk opleidingsmodel, en hoe dit er concreet zou kunnen uitzien, verdient volgens ons een open gesprek met imkers, opleidingsverstrekkers, onderzoeksinstellingen en beleidsmakers.